براي حفظ قرآن بايد قرآني را انتخاب کرد که در درجه اول قطع متوسطي داشته باشد.يعني نه خيلي کوچک باشد،نه خيلي بزرگ .مثلاً قطع رحلي،چون همان طوري که بعداً توضيح داده خواهد شد،بايدانسان بتواند تصوير صفحه اي را که حفظ مي کند



الف: قرآن مناسب براي حفظ
براي حفظ قرآن بايد قرآني را انتخاب کرد که در درجه اول قطع متوسطي داشته باشد.يعني نه خيلي کوچک باشد،نه خيلي بزرگ .مثلاً قطع رحلي،چون همان طوري که بعداً توضيح داده خواهد شد،بايدانسان بتواند تصوير صفحه اي را که حفظ مي کند-با تمام ويژگي هايش-در ذهن خود داشته باشد.يعني به اصطلاح تصوير آن صفحه را در ذهن خود ببيند.بنا بر اين اگراندازه صفحه خيلي بزرگ يا بيش از حد کوچک باشد،به راحتي در ذهن جاي نمي گيردوبازسازي تصوير آن درذهن کار آساني نيست.همچنين صفحه هاي بزرگ فرد را دچار سر در گمي واحتمالاًخستگي مي کند،به عبارتي جمع بندي چنين صفحه اي به مراتب دشوارتر از صفحه هاي متوسط ومعمولي است.قطع هايي هم که بيش ازحد کوچک هستند،علاوه بر اينکه ذهن و چشم را خسته مي کنند،در هنگام ياد آوري و بازسازي آن در ذهن ممکن است آيات وسطر ها با هم تداخل پيدا کنند.البته براي ياد آوري آيات مي توان قرآن کوچکي درجيب داشت وازآن استفاده کرد.ولي بايدازهمان نوع قرآني باشدکه باآن حفظ مي کنيد. مثلاًهردورسم الخط عثمان طه باشد.
رنگ صفحات حتي المقدور رنگ صفحه بايد داراي اين ويژگي ها باشد جذاب باشد: مثلاًرنگ سبز يا هر رنگ ملايم ديگري که با سليقه فرد جور بيايد. داراي رنگ هاي تند نباشد: چون قرار است زياد با قرآن سروکار داشته باشيم،رنگ هاي تند مثل رنگ قرمز،براي مدت طولاني،ذهن و چشم را خسته مي کند. تاآنجا که ممکن است ساده باشد: متن صفحه هايي که زياد نقش و نگار دارند-مثل کاغذ هاي ابروباد-شايد جذاب باشند ولي ممکن است تمرکز حواس فرد را کمترکنند.بايد توجه داشت که اين نکات هم در مورد زمينه صفحه وهم در مورد خطوط آيات صدق مي‌کند بدون ترجمه باشد:
درهر کاري بايد ابتدا هدف آن کار رادر نظر داشت ودراين مبحث هدف ما حفظ آيات قرآن است و نه حفظ ترجمه قرآن.به همين خاطر لازم است تمام تمرکز ما روي حفظ آيات باشدوچيزديگري توجه ما را جلب نکند.به همين خاطر بايد از قرآني استفاده کرد که فقط متن آيات را دربر داشته باشدوترجمه يا هر گونه توضيح ديگري درصفحات مشاهده نشود.چون يکي از نکات مهم در حفظ قرآن تمرکز حواس است وبايد سعي ما بر اين باشد تا آنجا که مي توانيم موانع اين تمرکز را کمتر کنيم .دانستن معني يا لااقل مفهوم کلي آيات کمک زيادي به حفظ ويادآوري آيات مي کند،ولي اين مطلب ديگري است .به هر حال توصيه مي شود ،براي تمرکز حواس هرچه بيشتر و همچنين نظم در حفظ ترتيب صفحه ها(در مورد قرآن هايي که يک صفحه متن ويک صفحه ترجمه دارند)بهتر است از قرآني که هيچ نوع ترجمه اي نداشته باشد استفاده کرد.
ب: مکان مناسب
در مورد مکان حفظ چند نکته کلي بايد مد نظر قرار بگيرد.اينکه درچه مکان هايي به حفظ بپردازيم که بيشترين بازده را داشته باشد خود مسئله در خور توجهي است،اما شايد در ابتدا لازم باشد بدانيم در چه مکان هايي نبايد کارهاي ذهني وبخصوص حفظ را انجام داد.در اصل مي توان از اين نگاه مکان ها را به سه دسته تقسيم کرد:
مکان‌هايي که براي حفظ مناسب نيست:
اين هم به دو دسته تقسيم مي شود ،يکي مکان هايي که از لحاظ معنوي براي حفظ شايسته نمي باشند و خوب نيست انسان در آن مکان ها به حفظ قرآن بپردازد که واضح است و نياز به توضيح بيشتري ندارد.همچنين طهارت وپاکيزگي وغصبي نبودن مکان و همچنين لباس حافظ نيز مي تواند يکي از عوامل موثرمعنوي جهت موفقيت در حفظ قرآن باشد.دوم مکان هايي که تمرکز حواس انسان را به هم مي زنند.بديهي است در مکان هاي شلوغ - پر سر وصدا - سرد - بيش از حد گرم ويا هر مکاني که به نحوي انسان را دچار مشکل کند وتمرکز حواس را به هم بزند ،نمي توان به حفظ قرآن پرداخت.
2. مکان‌هايي که براي حفظ مناسب است:
اگر نبايد هاي مورد قبلي را رعايت کنيم مي توان مکاني شايسته حفظ داشت.آرامش يکي از مهمترين عوامل تمرکز حواس است محيط آرام وبي سر وصدا ازشرايط اوليه حفظ است.اگردر جايي هستيد که تلوزيون يا راديو روشن است،چند نفر با هم صحبت مي کنند ويا سر وصداي بچه ها بلند است ،بهتر است برنامه حفظ را به وقت ديگري موکول کنيد .پس محيط آرام اولين شرط يک مکان مناسب است.
3. مکان‌هايي که از لحاظ معنوي براي حفظ شايسته‌تر است مثل مساجد و اماکن متبرکه:
البته در مکان هايي مثل مساجد که معمولاًشلوغ است يا هر لحضه ممکن است کسي وارد شود نمي توان تمرکز چنداني داشت.پيشنهاد مي شود براي بعضي از مراحل دوره از اين اماکن استفاده شود.به طور خلاصه مي توان گفت مکاني را که براي حفظ انتخاب مي کنيد بايد محيطي آرام ومناسب ومکاني پاکيزه ودور از هر گونه دغدغه باشد.نکته ديگر اينکه سعي کنيد مکان حفظ تا انجا که ممکن است ساده باشد،زرق وبرق هاي اضافي-تصاوير متعدد وچيزهايي از اين قبيل ممکن است حواس انسان را به جاي ديگري معطوف کند.مثلاً،در مورد نماز،اگر دقت کرده باشيد،بسياري از چيزهايي که مکروه قلمداد شده است عواملي هستند که تمرکز حواس نمازگزار را به هم مي زنند.اينکه روبروي عکس نماز خواندن مکروه است ويا مقابل درب باز نماز نخوانيد ونکاتي از اين قبيل.که شايد يکي از فلسفه هاي مکروه بودن اين موارد همان بر هم خوردن تمرکز حواس نمازگزار باشد،براي حفظ قرآن هم-حد اقل براي اينکه بهتر حفظ کنيم-بايد تا آنجا که مي شود عوامل بر هم زننده تمرکز را از بين برد تا حواس انسان فقط به يک موضوع،که همان حفظ قرآن است،معطوف باشد.نا گفته نماند که در مورد کودکاني که در سنين پايين تر هستند،جذاب کردن محيط وامکانات حفظ-البته در حد لازم-نه تنها خوب است بلکه گاهي اوقات جهت تشويق وترغيب بيشتر ضروري ست.
نکته
ديگر اينکه سعي کنيد حتي المقدور در يک مکان معين ومشخص به حفظ بپردازيد وتا آنجا که ممکن است محل حفظ را عوض نکنيد.
فرضاًاين طور برنامه ريزي کنيد که هر روز در محل مشخصي-مثلاًدر فلان اتاق-و همچنين در يک ساعت مشخص به حفظ قرآن بپردازيد.اين خود موجب مي شود که انسان به شکلي به آن مکان وزمان معين عادت کند وبه اصطلاح نسبت به آن موقعيت مکاني وزماني خاص شرطي بشود،و هر روز جهت انجام کار مورد نظر-که همان حفظ قرآن است-درهمان زمان مشخص،به مکاني که عادت کرده است برود.يکي ديگر از فوائد مکان ثابت اين است که معمولاًوقتي انسان وارد محيط جديدي مي شود،مدتي را صرف کنجکاوي در چگونگي محيط مي کند وچه بسا در حين حفظ حواسش به جزئيات محيط جديد باشد،ولي مکاني که فرد هرروز با آن سر وکار دارد برايش عاديست واين مشکلات را ندارد.پس دقت کنيد که مکان حفظ خود را عوض نکنيد مگر اينکه آن مکان ديگر محيط مناسبي براي حفظ نباشد،يا واقعاًازآن خسته شده ايد واحتياج به يک تنوع داريد.مطلب ديگري که قابل ارائه هست اين است که بعضي ها به علت شغل ويا هر مسئله ديگري ناچارند در دو مکان به حفظ بپردازند.اينان هم بايد سعي کنند که همان دو مکان هم دو مکان مشخص با زمان هاي معين باشد .البته اگر سعي شود فقط يک مان باشد بهتر است.زمان را مي توان تقسيم کرد. در يک مکان مشخص در دو زمان -مثلاًصبح وشب-به حفظ پرداخت.
ج: برنامه ريزي
کسي که مي خواهد حفظ قرآن راشروع کند بايد از همان اول کار يک برنامه ريزي دقيق داشته باشدوسعي کند تا آخر کار يک برنامه دقيق و منظم را دنبال کند.
ويژگي‌هاي کلي برنامه حفظ مي تواند به اين صورت باشد
برنامه‌اي قابل اجرا باشد:يعني برنامه اي باشد که بتوان آن را پياده کرد ومورد استفاده قرار داد.سنگين نباشد،با وقت انسان سازگار باشد، معمولا بعضي ها در آغاز کار براي خود برنامه هاي سنگين مي ريزند و بعد گير مي‌کنند.
با ساير برنامه هاي ما هماهنگ باشد:برنامه اي که در نظر گرفته مي شود بايد هم ازلحظ حجم و هم از لحاظ زماني با ساير برنا مه هايي که داريم-مثلاًبرنامه هاي درسي- هماهنگي داشته باشد و به اصطلاح تداخلي بين بر نامه ها بوجود نيايد.يعني هر چيز به جاي خود.برنامه حفظ قرآن،درس،تفريح،کار واستراحت،هر کدام وقت خودش را بشناسد.واين امر مي طلبد که فرد حفظ کننده نه تنها براي حفظ قرآن،بلکه براي ساير امور نيز برنامه ريزي داشته باشد.به بيان ديگر مي توان گفت:يکي از شرايط مهم حفظ قرآن اين است که انسان زندگي منظمي داشته باشد لا اقل کارهاي مستمرش تابع يک نظم نسبي باشد.وگرنه ممکن است به هيچ کدام از کارهايش نرسد.نه حفظ،نه درس ونه کارهاي ديگر.
برنامه‌اي انعطاف‌پذير باشد:
معمولاًبراي هر کسي کارهاي نا خواسته پيش مي آيد،يا گاهي اوقات حجم بعضي از برنامه ها زياد مي‌شود -مثلاًفصل امتحانات و سنگين شدن بر نا مه هاي درسي- به همين خاطر لازم است که برنامه حفظ ما قابل انعطاف باشد.(البته نه بيش از حد)يعني بتوان آن را در يک چهار چوب مشخص کم وزياد کرد. مثلاًمي توانيد براي زمان يا ميزان حفظ روزانه خود يک حد اقل و حد اکثر بگذاريد که فرضاًميزان حفظ بين يک تا يک ونيم صفحه وزمان آن روزانه يک ساعت تا يک ساعت ونيم باشد.ولي نکته اي که بايد به آن التفات داشت اين است که اصل برنامه بايد ثابت باشد ودر مواقع ضرورت از مجال ها استفاده کردمثلاًبرنامه شما اين است که روزي يک ساعت يک صفحه حفظ کنيد،ودر مواقع خاص اين برنامه به روزي نيم صفحه با نيم ساعت زمان تبديل مي شود.بعضي ها هم گفته اند برنامه اي خوب است که يک حد اقل داشته باشد ولي حد اکثر نداشته باشد .اينطوري:من حد اقل بايد روزي يک صفحه حفظ کنم بيشتر شد عيبي ندارد کمتر نبايد بشود. البته اين خوب است ولي بهتر است حد اکثر آن هم مشخص شودکه مثلاًديگر روزي بيش از سه صفحه هم حفظ نمي کنم.اين مسئله در مورد زمان نيز مصداق دارد.به طور کلي بايدبين ماکزيمم ومينيمم برنامه ما تعادل و تناسبي بر قرار باشد.اينطور صحيح نيست که بگوييم من حد اقل روزي يک صفحه حفظ مي کنم وحد اکثري ندارد ،وقت کنم روزي ده صفحه هم حفظ مي کنم.در مورد زمان هم همينطور،خودتان را به ميزان زمان مشخصي عادت دهيد که حد اقل داشته باشد وحد اکثر آن هم با حد اقلش تناسب داشته باشد.مثلاًروزي يک ساعت تا يک ساعت ونيم،نه فرضاًروزي يک ساعت تا هرچه که شد.
آشنايي با قواعد تجويد،روخواني و وقف وابتدا:
لازم است فردي که قرآن حفظ مي کند به اين قوائد آشنايي داشته باشد و قبل از شروع کار حفظ بايد ابتدا صحيح خواندن قرآن را آموخت.تا هم قرآن را غلط نخوانيم وهم اينکه غلط حفظ نکنيم.چون معمولاًبراي حفظ هر آيه لازم است چند بار آن آيه از رو و چندين بار از حفظ خوانده شود،حال اگر کسي با قوائد صحيح خواني قرآن آشنايي نداشته باشد در اثر تکرار زياد همان لحن غلط در ذهنش مي ماند و بعد درست کردنش بسيار مشکل مي شود.مخصوصاًدر مورد مخارج وصفات حروف،که اگر کسي به صورت نادرست تکرار زياد داشته باشد برايش ملکه شده و در ذهنش همانطور باقي مي ماند و درست کردنش خيلي سخت تر مي شود .به همين خاطر بايد اول قوائد صحيح خواني قرآن را آموخت و بعد به حفظ قرآن پرداخت.
ترتيل خواني و لهجه عربي:
هم در زماني که آيات را به قصد حفظ مي خوانيد و تکرار مي کنيد وهم در زمان دوره ،چه از رو بخوانيد و چه از حفظ،بايد با يک صوت آهنگين و لهجه عربي باشد.با همان شيوه اي که امروزه به ترتيل مشهور است که در اصل همان تدوير است.اين امر چند کمک به شما مي کند اول اينکه وقتي با يک صداي نيکو وآهنگين بخوانيد بيشتر به خواندن وحفظ قرآن ترغيب مي شويد ومي توانيد مدت طولاني تري به حفظ يا دوره بپردازيد.دومين حسن اين کارساخته شدن و پخته شدن صداي شماست.حتي براي کساني که در زمينه صوت وقرائت کار مي کنندتوصيه مي کنند که هرروز مقداري از قرآن به صورت ترتيل بخوانند.سومين فايده اين کار اين است که قوائد تجويد وروخواني را بهتر مي شود بجا آور.البته در هنگام تکرار براي حفظ يکي دو بار هم بدون آهنگ و به اصطلاح به صورت فصيح خواني بخوانيد با رعايت کامل تجويد و لهجه‌ي عربي (زماني که از حفظ مي‌خوانيد)
در مورد لهجه عربي هم منظور اين است که قرآن را عربي بخوانيد نه مثلاً با لهجه فارسي.کسره نزديک به يا تلفظ شود،ضمه نزديک به واو،الف مدي بعد از حرف استعلا باز تلفظ گردد ويا اينکه حروف در مخارج صحيح عربي تلفظ گردد.